पंडित जवाहरलाल नेहरू( Nehru Foreign Policy in Marathi हे केवळ आधुनिक भारताचे पहिले पंतप्रधान नव्हते, तर स्वतंत्र भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचे आणि आंतरराष्ट्रीय प्रतिमेचे मुख्य शिल्पकार देखील होते. १९४७ मध्ये जेव्हा भारताला ब्रिटिशांपासून स्वातंत्र्य मिळाले, तेव्हा देश अत्यंत कठीण अशा आर्थिक, सामाजिक आणि राजकीय परिस्थितीतून जात होता. अशा वेळी भारताला जागतिक पटलावर एक स्वतंत्र, सार्वभौम आणि सन्मानाची ओळख मिळवून देण्याचे मोठे आव्हान नेहरूंसमोर होते. त्यांनी भारताच्या स्वतंत्र परराष्ट्र धोरणाची पायाभरणी करताना आदर्शवाद आणि वास्तववाद यांचा सुरेख ताळमेळ देखील साधला होता. आजच्या या लेखात आपण पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या परराष्ट्र धोरणाविषयी माहिती जाणून घेणार आहोत. चला तर मग जाणून घेऊ या सविस्तर.

१. पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या परराष्ट्र धोरणाची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी | Nehru Foreign Policy in Marathi

१.१ स्वातंत्र्यापूर्वीची परिस्थिती कशी होती ?

ब्रिटीश वसाहतवादीच्या राजवटीत भारताचे परराष्ट्र धोरण हे पूर्णपणे लंडनमधून ठरवले जात असे. भारताचा वापर ब्रिटनच्या साम्राज्यवादी हितांसाठी केला जात होता. मात्र, स्वातंत्र्यलढ्यादरम्यान भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसने, विशेषतः जवाहरलाल नेहरूंच्या नेतृत्वाखाली, जगभरातील घडामोडींवर लक्ष ठेवण्यास सुरुवात केलेली होती. नेहरूंचा जागतिक इतिहासाचा आणि परिस्थितीचा अभ्यास दांडगा होता. स्पेनमधील यादवी युद्ध असो कि, फॅसिझमचा झालेला उदय (इटली आणि जर्मनी), तसेच चीनमधील जपानी आक्रमण या सर्व जागतिक घटनांनी नेहरूंना प्रभावित केले होते. त्यांनी वसाहतवाद आणि फॅसिझमचा कायम तीव्र विरोध केला होता, ज्यामुळे स्वातंत्र्योत्तर भारताच्या परराष्ट्र धोरणाचा पाया आधीच तयार झाला होता.

हे ही वाचा : India’s First Nuclear Test 1974 Information In Marathi | भारताची अणुचाचणीकडे  यशस्वी वाटचाल

१.२ सार्वभौम राज्य म्हणून झालेला भारताचा उदय :

१५ ऑगस्ट १९४७ रोजी भारत स्वतंत्र झाल्यावर, नेहरूंकडे पंतप्रधानपदासोबतच परराष्ट्र खात्याचा पदभारही होता. शीतयुद्धाची (Cold War) सुरुवात झालेली होती आणि जग अमेरिका व सोव्हिएत युनियन (USSR) अशा दोन प्रबळ महासत्तांच्या गटांमध्ये विभागले जात होते. अशा परिस्थितीत नव्याने स्वतंत्र झालेल्या भारताला कोणत्याही एका गटात सामील न होता स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व टिकवून ठेवणे गरजेचे होते. तेव्हा नेहरूंची दृष्टी केवळ भारताच्या रक्षणाची नव्हती, तर आशियाई आणि आफ्रिकन देशांच्या स्वातंत्र्यासाठी एक मजबूत व्यासपीठ तयार करण्याची देखील होती.

२. नेहरूंच्या परराष्ट्र धोरणाची मुख्य तत्त्वे कोणती आहेत ? Nehru Foreign Policy in Marathi

२.१ अलिप्ततावाद चळवळ (Non-Alignment Movement – NAM)

नेहरूंच्या परराष्ट्र धोरणाचा कणा व पाया म्हणजे ‘अलिप्ततावाद’ होय. शीतयुद्धाच्या काळात अमेरिका किंवा सोव्हिएत युनियन यांपैकी कोणत्याही एका लष्करी गटात सामील न होण्याचे धोरण तेव्हा भारताने स्वीकारले होते.

• अलिप्ततावादाचा अर्थ तटस्थ राहणे हा नव्हे, तर आंतरराष्ट्रीय प्रश्नांवर कोणत्याही दबावाशिवाय, भारताच्या राष्ट्रीय हितानुसार स्वतंत्र भूमिका घेणे हा होता.

• या धोरणामुळे भारताला दोन्ही महासत्तांकडून आर्थिक आणि तंत्रज्ञान विषयक मदत मिळवणे सुकर झाले.

• पुढे जाऊन पं. नेहरू, योसेप ब्रोझ टिटो (युगोस्लाव्हिया), गमाल अब्देल नासेर (इजिप्त), सुकर्णो (इंडोनेशिया) आणि क्वामे एन्क्रुमाह (घाना) यांच्या नेतृत्वाखाली अलिप्ततावादी चळवळीची अधिकृतपणे स्थापना झाली.

२.२ पंचशील तत्त्वे कोणती आहेत ?

आंतरराष्ट्रीय शांतता आणि सहअस्तित्व टिकवून ठेवण्यासाठी २९ एप्रिल १९५४ रोजी भारत आणि चीन यांच्यात व्यापार आणि तिबेटसंबंधी करार झाला, ज्यामध्ये ‘पंचशील तत्त्वांची’ घोषणा करण्यात आली होती : ती पंचशील तत्वे पुढीलप्रमाणे आहेत.

1. परस्पर सार्वभौमत्वाचा आणि प्रादेशिक अखंडतेचा आदर करणे.

2. परस्पर अनाक्रमण (एकमेकांवर आक्रमण न करणे).

3. एकमेकांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप न करणे.

4. समानता आणि परस्पर फायदा.

5. शांततापूर्ण सहअस्तित्व.

२.३ वसाहतवादाविरोधात खंबीर पाठिंबा दिला

नेहरूंचा वसाहतवाद आणि वांशिक भेदभावावर (Apartheid) तीव्र विरोध होता. त्यांनी आशिया आणि आफ्रिकेतील सुरू असलेल्या वसाहतवादविरोधी स्वातंत्र्यलढ्यांना उघड पाठिंबा दिला. १९४७ ची ‘एशियन रिलेशन्स कॉन्फरन्स’ आणि १९५५ ची ‘बांडुंग परिषद’ (Bandung Conference) आयोजित करण्यामागे आशियाई व आफ्रिकन देशांना एका व्यासपीठावर आणून वसाहतवादाविरुद्ध आवाज उठवणे हाच प्रमुख उद्देश होता. दक्षिण आफ्रिकेतील वर्णद्वेषी धोरणाविरोधात भारताने संयुक्त राष्ट्रांमध्ये (UN) सर्वप्रथम आवाज उठवला होता.

हे ही वाचा : महात्मा गांधीजींचे प्रेरणादायी जीवन 2021 | Full Mahatma Gandhi Information In Marathi

३. महासत्तांसोबतचे भारताचे संबंध कसे होते ?

३.१ भारत आणि अमेरिका संबंध

भारताच्या लोकशाही स्वरूपावरून अमेरिकेशी सुरुवातीला सौहार्दपूर्ण संबंधांची अपेक्षा अपेक्षित होती. मात्र, शीतयुद्धाच्या समीकरणात अमेरिकेने पाकिस्तानशी लष्करी करार केल्यामुळे आणि भारताच्या अलिप्ततावादी धोरणाकडे संशयाने पाहिल्यामुळे संबंधांमध्ये दुरावा निर्माण झाला होता. अमेरिकेची भांडवलशाहीविषयी विचारसरणी आणि भारताचा समाजवादी कल यामुळे सुरुवातीच्या काळात दोन्ही देशांमध्ये पूर्ण जवळीक होऊ शकली नव्हती.

३.२ भारत आणि सोव्हिएत युनियन संबंध

सोव्हिएत युनियनशी भारताचे संबंध अधिक व्यावहारिक ठरले होते. संयुक्त राष्ट्रात काश्मीरच्या मुद्द्यावर सोव्हिएत युनियनने भारताला व्हेटो पॉवरद्वारे अनेकदा साथ दिलेली आहे. तसेच, भिलाई आणि बोकारो येथील पोलाद प्रकल्पांसारख्या अवजड उद्योगांच्या उभारणीत सोव्हिएत युनियनने भारताला खूप मोठी मदत केलेली होती. त्यामुळे दोन्ही देशांमधील धोरणात्मक भागीदारी बळकट झाली.

३.३ चीनसोबतचे भारताचे संबंध आणि १९६२ चे युद्ध

“हिंदी-चिनी भाई भाई” ही घोषणा नेहरूंच्या चीनबद्दलच्या धोरणाची प्रमुख ओळख बनली होती. त्याकाळी चीनला मान्यता देणाऱ्या पहिल्या काही गैर-कम्युनिस्ट देशांमध्ये भारत होता. तिबेटच्या प्रश्नावर चीनला विरोध न करण्याची भूमिका भारताने घेतली होती. मात्र, सीमाप्रश्नावरून चीनशी वाद वाढत गेले आणि त्याची परिणीती १९६२ च्या भारत-चीन युद्धात झाली. त्या युद्धात भारताला पराभवाचा सामना करावा लागला होता. हा नेहरूंच्या परराष्ट्र धोरणाला खूप मोठा धक्का होता आणि त्यांच्या आदर्शवादी धोरणावर याद्वारे मोठी टीका झाली.

हे ही वाचा : Information About Commonwealth Of Nations 2021 | राष्ट्रकुलबाबत माहिती

४. नेहरूंच्या परराष्ट्र धोरणाचा वारसा याबद्दल माहिती | Nehru Foreign Policy in Marathi

४.१ या नेत्यांवर प्रभाव पडला ..

नेहरूंनी स्थापित केलेले ‘सार्वभौम परराष्ट्र धोरण’ आणि ‘अलिप्ततावाद’ हे भारतीय मुत्सद्देगिरीचा पाया बनले.  इंदिरा गांधी, अटलबिहारी वाजपेयी ते आजच्या काळापर्यंत, भारताच्या परराष्ट्र धोरणात नेहरूंच्या तत्त्वांची काही ना काही छटा आपल्याला बघायला मिळते. भारताचे आजचे ‘धोरणात्मक स्वायत्तता’ (Strategic Autonomy) हे तत्त्व नेहरूंच्या अलिप्ततावादाचेच आधुनिक रूप मानले जाते यात शंका नाही.

४.२ नेहरूंच्या परराष्ट्र धोरणावर टीका आणि आव्हाने कोणती ….

• आदर्शवादाचा अतिरेक : चीनच्या बाबतीत नेहरू वास्तववादी न राहता केवळ मैत्रीवर विश्वास ठेवून वागले, ज्यामुळे १९६२ ची युद्धात पराभवाची नामुष्की ओढवली, अशी टीका केली जाते.

• काश्मीर प्रश्न : पं. नेहरूंनी काश्मीरचा मुद्दा संयुक्त राष्ट्रात नेल्यामुळे तो आंतरराष्ट्रीय गुंतागुंतीचा प्रश्न बनला, असाही एक युक्तिवाद केला जातो.

तरीही, नव्याने स्वतंत्र झालेल्या देशासाठी जागतिक पटलावर भारताची स्वतंत्र ओळख निर्माण करणे हे ऐतिहासिक कार्य नेहरूंच्या काळातच झाले यात वाद नाही.

निष्कर्ष

पंडित जवाहरलाल नेहरूंचे परराष्ट्र धोरण हे शांतता, सहकार्य आणि सार्वभौमत्वाच्या मूल्यांवर उभारलेले होते. आजच्या बहुध्रुवीय (Multipolar) जगात, जेव्हा भारत G20 चे यशस्वी आयोजन करतो, ग्लोबल साउथचा (Global South) आवाज बनतो आणि अमेरिकेपासून रशियापर्यंत सर्वच देशांसोबत समतोलाचे संबंध ठेवतो, तेव्हा नेहरूंच्या परराष्ट्रधोरणाच्या पायाभरणीची दूरदृष्टी अधिक स्पष्ट होते. बदलत्या जागतिक राजकारणात नेहरूंचे धोरण पूर्णपणे निर्दोष नसले, तरी एका नवजात राष्ट्राला जागतिक पातळीवर सन्मानाने उभे करण्याचे त्यांचे योगदान भारताच्या इतिहासात अजरामर राहील यात शंका नाही. खऱ्या अर्थाने पं. जवाहरलाल नेहरू हे आधुनिक भारताचे शिल्पकार होते.

मित्रांनो तुम्हाला आमचा पंडित जवाहरलाल नेहरूंचे परराष्ट्र धोरण नेमके काय होते ? संपूर्ण माहिती- इतिहास, तत्त्वे आणि वारसा (Nehru Foreign Policy in Marathi) हा लेख कसा वाटला हे नक्की कमेंटकरून कळवा. लेख आवडल्यास आपल्या मित्रांना जरूर शेअर करा.

तुम्हाला जर शेअर मार्केट विषयी माहिती जाणून घ्यायची असेल तर तुम्ही आमच्या मराठी ट्रेडर या ब्लॉगला नक्की भेट द्या.